પ્રાસંગિક
તા.૬.૧.૨૬
દરિયાઈ પ્રદૂષણ સામે ભારતની સ્વદેશી શક્તિ :
સ્વદેશી જહાજ ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’સાગરને સ્વચ્છ બનાવશે.
+++++++
ભારત પાસે હજારો કિલોમીટર લાંબી દરિયાકાંઠાની રેખા છે. આ દરિયો માત્ર વેપાર અને રોજગારનું સાધન નથી, પરંતુ પર્યાવરણ, જીવવૈવિધ્ય અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો આધાર પણ છે. પરંતુ વધતા ઔદ્યોગિક વિકાસ, જહાજ વ્યવહાર અને માનવીય બેદરકારીને કારણે દરિયાઈ પ્રદૂષણ ગંભીર પડકાર બની રહ્યું છે. આવા સમયે ભારતે સ્વદેશી રીતે વિકસાવેલું વિશેષ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ જહાજ ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ દરિયાને બચાવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
++++++++++++
દરિયામાં થતા પ્રદૂષણના પ્રકાર અને તેની ગંભીર અસર નિવારવા માટે ભારત સરકાર સઘન પ્રયાસો કરી રહી છે. તેના ભાગરૂપે એકાદ આધુનિક એવા જહાજની ભારત સરકારે દેશમાં રચના કરી છે જેના ઉપયોગથી સમુદ્રની દરિયાઈ સપાટી પરનું પ્રદુષણ નિવારી શકાય છે પછી તે પ્લાસ્ટિકનું હોય કે ઓઇલનું હોય તમામ પ્રકારના પ્રદૂષણ આ જહાજ ખૂબ ઝડપથી આધુનિક પદ્ધતિથી દૂર કરે છે.
દરિયાઈ પ્રદૂષણ અનેક પ્રકારનું હોય છે અને દરેક પ્રકાર દરિયાઈ પર્યાવરણ માટે ગંભીર નુકસાન કરે છે. સૌથી મોટું અને જોખમી પ્રદૂષણ તેલ પ્રદૂષણ છે. મોટા તેલ ટેન્કર, કાર્ગો જહાજો કે ઓફશોર ડ્રિલિંગ દરમિયાન જો તેલ લીક થાય તો દરિયાની સપાટી પર તેલની જાડી પડ ચડી જાય છે. આ પડ સૂર્યપ્રકાશને પાણીમાં પ્રવેશવા દેતી નથી, જેના કારણે પ્લેન્કટન અને માછલીઓના જીવનચક્રને નુકસાન થાય છે. તેલમાં ફસાયેલા પક્ષીઓ ઉડી શકતા નથી અને ઘણીવાર મૃત્યુ પામે છે.
બીજું મહત્વનું પ્રદૂષણ રસાયણિક કચરાનું છે. ઉદ્યોગોમાંથી નીકળતા ઝેરી રસાયણો, ભારે ધાતુઓ અને ગંદું પાણી નદીઓ મારફતે દરિયામાં પહોંચે છે. આ ઝેરી તત્વો દરિયાઈ જીવજંતુઓના શરીરમાં સંગ્રહ થાય છે અને અંતે માનવ ખોરાકની સાંકળમાં પ્રવેશે છે, જે માનવ આરોગ્ય માટે પણ ખતરનાક છે.
પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ પણ આજે વૈશ્વિક સમસ્યા બની ગયું છે. દરિયામાં ફેંકાયેલા પ્લાસ્ટિક બેગ, બોટલ, જાળ અને માઇક્રોપ્લાસ્ટિક માછલીઓ અને કાચબાઓ દ્વારા ગળી લેવામાં આવે છે. આથી તેમનું મૃત્યુ થાય છે અથવા તેમની પ્રજનન ક્ષમતા ઘટે છે. ઉપરાંત ગટર અને ઘન કચરાના કારણે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં દુર્ગંધ, રોગચાળો અને પ્રવાસન પર નકારાત્મક અસર પડે છે.
આ તમામ પ્રદૂષણથી દરિયાની પ્રાકૃતિક સમતુલા બગડે છે, માછીમારી પર આધારિત લોકોની રોજગારી જોખમમાં આવે છે અને પર્યાવરણને લાંબા ગાળે ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું નુકસાન થાય છે.આ
સ્વદેશી જહાજ ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ : ટેકનીકલ વિગતો સરળ ભાષામાં સમજવી જરૂરી છે
દરિયાઈ પ્રદૂષણ સામે લડવા માટે ભારત સરકારે સંપૂર્ણ સ્વદેશી ટેકનોલોજીથી વિકસાવેલું વિશેષ જહાજ ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ તૈયાર કર્યું છે. આ જહાજ મુખ્યત્વે તેલ પ્રદૂષણ અને અન્ય પ્રવાહી કચરાને ઝડપથી દૂર કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે દરિયાની સપાટી પરથી તેલ અને ગંદકી શોષી શકે છે. જહાજમાં ખાસ પ્રકારની ઓઇલ સ્કિમિંગ સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે, જે પાણી પર તરતા તેલને અલગ કરીને સંગ્રહ કરે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સ્વચ્છ પાણી ફરી દરિયામાં છોડવામાં આવે છે, જેથી પ્રદૂષણ ફેલાતું અટકે છે.
જહાજમાં મોટી ક્ષમતાના સ્ટોરેજ ટેન્ક્સ છે, જેમાં એકત્ર કરેલું તેલ અથવા પ્રદૂષિત પ્રવાહી સુરક્ષિત રીતે રાખી શકાય છે. આ ટેન્ક્સ લીકપ્રૂફ હોવાથી ફરી પ્રદૂષણ થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે. સાથે સાથે જહાજમાં આધુનિક પમ્પ અને ફિલ્ટર સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે, જે સતત કામગીરી કરી શકે છે.
નેવિગેશન માટે ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’માં આધુનિક રડાર, જીપીએસ અને કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ છે, જેના કારણે તે ખરાબ હવામાનમાં પણ ચોક્કસ સ્થાન પર ઝડપથી પહોંચી શકે છે. જહાજનું ડિઝાઇન એવું છે કે તે દરિયાકાંઠાના ઓછી ઊંડાઈવાળા વિસ્તારોમાં પણ સરળતાથી કાર્ય કરી શકે.
સુરક્ષા દ્રષ્ટિએ પણ આ જહાજ મજબૂત છે. તેમાં ફાયર ફાઇટિંગ સિસ્ટમ, ઈમરજન્સી એલાર્મ અને ક્રૂ માટે સલામત કાર્ય પરિસ્થિતિ ઉપલબ્ધ છે. સંપૂર્ણ સ્વદેશી નિર્માણ હોવાને કારણે તેની જાળવણી સરળ અને ખર્ચ અસરકારક બને છે.
સમુદ્ર પ્રતાપ’નું મહત્વ અને ભારત માટે તેનો લાભ હવે ઝડપ ભેજ મળવાનો છે અને આના કારણે આપણો સમુદ્ર સ્વચ્છ બનશે. પ્રદૂષણ દૂર થશે.
‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ માત્ર એક જહાજ નથી, પરંતુ ભારતની પર્યાવરણીય પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતીક છે. તેલ લીકેજ જેવી આફતો સમયે આ જહાજ તાત્કાલિક કામગીરી કરીને નુકસાનને મોટા પ્રમાણમાં અટકાવી શકે છે. આથી દરિયાઈ જીવવૈવિધ્ય સુરક્ષિત રહે છે અને માછીમારી તથા પ્રવાસન જેવા ક્ષેત્રોને બચાવી શકાય છે.
સમુદ્ર પ્રતાપ જહાજની ટેકનીકલ વિગતો
સમુદ્ર પ્રતાપ એ ભારતમાં જ બનેલું એક વિશેષ જહાજ છે જેનો મુખ્ય હેતુ દરિયાઈ પ્રદૂષણ, ખાસ કરીને તેલના રિસાવથી થતા પ્રદૂષણને સાફ કરવાનો છે. આ જહાજ ભારતીય નૌસેનાના જહાજ ઉત્પાદક, ગાર્ડન રીચ શિપબિલ્ડર્સ એન્ડ એન્જિનીયર્સ લિમિટેડ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું છે. તેને ખાસ કરીને ભારતના તટીય વિસ્તારો અને બંદરોને પ્રદૂષણ મુક્ત રાખવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.
આ જહાજની લંબાઈ લગભગ ૭૦ મીટર છે અને તે ૧,૩૦૦ ટનથી વધુ વજન ઉપાડી શકે છે. તેની રચના એવી છે કે તે સમુદ્રમાં તરતા તેલ, કચરો અને અન્ય પ્રદૂષકોને અસરકારક રીતે એકઠા કરી શકે. જહાજના આગળના ભાગમાં એક વિશાળ 'સ્કિમર' સિસ્ટમ લગાડેલી છે. આ સ્કિમર એક મકાનિયત ભાગની જેમ કામ કરે છે જે પાણીની સપાટી પરથી તેલને સ્કૂપ કરીને અંદર એકઠું કરે છે, પરંતુ પાણીને પાછું સમુદ્રમાં જવા દે છે. એકઠું કરેલ તેલ અને કચરો જહાજની અંદર મોટા ટાંકામાં સંગ્રહિત થાય છે.
જહાજમાં એક શક્તિશાળી પંપ સિસ્ટમ પણ છે જે પ્રદૂષિત પાણીને ખેંચી શકે છે. અંદર, 'ઓઇલ-વોટર સેપરેટર' નામની પ્રક્રિયા દ્વારા તેલ અને પાણીને અલગ કરવામાં આવે છે. સાફ થયેલ પાણીને પાછું સમુદ્રમાં છોડવામાં આવે છે અને તેલને સુરક્ષિત રીતે સંગ્રહિત કરીને તટ પર લાવવામાં આવે છે, જ્યાં તેનો યોગ્ય વિનિમય અથવા નિકાલ કરવામાં આવે છે. આ જહાજમાં આગ નાશની સુવિધા અને પ્રદૂષણ રોકવાના અન્ય સાધનો પણ લગાડેલા છે.
સમુદ્ર પ્રતાપ પોતાની શક્તિ માટે ડીઝલ ઇંજિન પર આધારિત છે અને તેની ઝડપ લગભગ ૧૨ નોટ (લગભગ ૨૨ કિમી પ્રતિ કલાક) છે. તેમાં આધુનિક નેવિગેશન સિસ્ટમ, રડાર અને સંચાર સાધનો છે જેથી તે કોઈપણ હવામાનમાં અને રાત્રી સમયે પણ કામ કરી શકે. જહાજ પર કામ કરવા માટે લગભગ ૩૦ કર્મચારીઓની ટીમ રહે છે. આ ટીમમાં નાવિકો, ઇજનેરો અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના તજજ્ઞોનો સમાવેશ થાય છે.
આમ, સમુદ્ર પ્રતાપ જહાજ એ એક તરતું સ્વચ્છતા કેન્દ્ર છે જે ભારતીય દરિયાઈ સીમાને સ્વચ્છ રાખવા માટે સતત મથતું રહે છે. તેની ડિઝાઇન અને તકનીક સરળ પણ અત્યંત અસરકારક છે, જે તેને દરિયાઈ પર્યાવરણ સંરક્ષણનું એક મહત્વપૂર્ણ હથિયાર બનાવે છે.
સ્વદેશી ટેકનોલોજીથી બનેલું હોવાને કારણે ભારતને વિદેશી સાધનો પર આધાર રાખવો પડતો નથી. આ ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલને પણ મજબૂતી આપે છે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપે છે. સાથે સાથે આવા જહાજો ભારતીય બંદરો અને દરિયાકાંઠાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સુરક્ષિત અને પર્યાવરણમૈત્રી બનાવે છે.
આ રીતે ‘સમુદ્ર પ્રતાપ’ દરિયાઈ પ્રદૂષણ સામે ભારતનું શક્તિશાળી હથિયાર બની રહ્યું છે. તે ભવિષ્યની પેઢી માટે સ્વચ્છ, સુરક્ષિત અને જીવંત દરિયો જાળવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
સુરેશ ભટ્ટ
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો